Essay: Take Control / Lose Control

 

Deze tekst werd geschreven naar aanleiding van de tentoonstelling Out of the Box. Een coproductie tussen Universiteitsmuseum en Design museum Gent.

 

Wat is het eerste waar jij aan denkt als je het woord controle ziet? Ligt het binnen of buiten jezelf? Denk je aan de controle, die je kan vinden en nemen, of denk je aan scenario’s waarin controle wordt verloren?

Van de nieuwe media kanalen die onze aandacht opeisen, naar computer games die leerrijk maar ook verslavend zijn. Van intelligentie - slimmer dan ons allen- tot robots ontwikkelen om sociaal te zijn. Zoals het concept controle zich laat kenmerken door ambivalentie, zo verhullen ook de objecten die uit de collecties van de Universiteit naar het Design museum Gent verhuizen meerdere dimensies.

Een plant die intelligent blijkt, een computer die de kamer vult, een algoritme dat een kunstwerk maakt, de wetenschap die een mens bevrucht. In deze intieme tentoonstelling daagt diezelfde wetenschap je uit om na te denken over het begrip controle. En dat is hoog tijd want controle is een essentieel begrip in de digitale transformatie waar we als maatschappij voor staan. Niet enkel voor de techneuten en economisten dus.

Nochtans werden we de voorbije eeuw al enkele keren gewaarschuwd. De Amerikaanse wiskundige Norbert Wiener schreef in 1948 het boek: Cybernetics: Or the Control and Communication in the Animal and the Machine. Hij legde hiermee de basis voor de ontwikkeling van zowel de elektronica en robotica als van de digitale communicatie zoals we die vandaag kennen. Wiener was een techno-optimist die geloofde dat we een betere wereld konden bouwen door middel van communicatie en automatisatie. Hij was ook een zeldzaam genie die de biologie bestudeerde om te begrijpen hoe we betere machines konden bouwen. Dit is overigens een aspect van het oeuvre van Wiener dat minder bekend is, maar niettemin uiterst actueel. 

Even actueel als de analyse die historicus James Beniger maakte, zowat 40 jaar later. In het boek The Control Revolution beschrijft Beniger een fenomeen van na de start van de tweede Industriële Revolutie. De productie van staal vergrootte, zonder de tools om dit proces te organiseren. Hierdoor dreven niet enkel vraag en aanbod uit elkaar, ook de kwaliteit verminderde, met ongevallen tot gevolg. Treinen ontspoorden... De industriële kracht om materiaal te ontwikkelen was groter dan de menselijke macht om de informatie te beheersen. Dit is wat Beniger de Crisis of Control noemde. Een crisis die, volgens Beniger, aan de basis lag van de informatiemaatschappij.

Het behoeft niet veel uitleg om te begrijpen dat we vandaag met een gelijkaardige crisis kampen. We maken bijvoorbeeld meer data aan dan dat we zelf kunnen beheersen.

Processen worden geautomatiseerd, bots en filters worden ingezet. Automatisatie betekent echter ook automatische controle. Gekke presidenten worden verkozen, referenda worden gewonnen (of verloren, dat hangt ervan af hoe je het bekijkt). Kortom, we hebben nood aan betere auto-filters en slimmere computers, dus worden ze ontworpen om zelf te leren. Artificiële intelligentie kan het probleem verhelpen! Maar ook vergroten. Welkom in de Controle Crisis anno 2017.

Het brengt ons tot wat Kevin Kelly de ‘psychologische kern van de 21ste eeuw’ noemt: ‘letting go, with dignity’. Hij schreef dit trouwens in nog zo’n vergeten boek: ‘Out of Control’. Het boek stamt uit 1994, de uitdaging is echter acuut. Steden worden drukker en moeten slim worden, producten worden connected en dus gehackt, nieuws wordt 24/7 gemaakt en nagemaakt. Meer en meer betekent offline ook off-life.  

Letting go, with dignity... Daar is de ambivalentie weer. Gelukkig is er de wetenschap om ons te helpen en te begeleiden. In de tentoonstellingsruimte Take Control / Lose Control brengen Marjan Doom en ik onderzoekers en designers bij elkaar om stil te staan bij het doen en laten van controle. Ze gidsen ons als het ware doorheen deze spannende tijden, de toekomst in. Wieners cybernetics komt niet voor niets van het Griekse woord kybernētēs, wat zoveel als stuurman betekent.

Fredo De Smet

IMG_1562.jpg